Manifest Moedig Toezicht in het Onderwijs, aangeboden door Hemingway aan Directeur Generaal Hans Schutte

Visie op het onderwijs

Onderwijs is van en voor de samenleving. De school is niet de fabriek waar iets gemaakt wordt, noch een winkel waar wat te koop is. Het is een oefenplaats voor volwassenheid, waar telkens de vraag aan de orde is, of dat wat gemaakt kan worden, en dat wat verkocht kan worden, ook nuttig, nodig of wenselijk is. ‘Education cannot compensate for society’, zo luidt de beroemde uitspraak van Basil Bernstein. Daarvoor is vakmanschap nodig van de docenten, een brede kijk op kwaliteit van onderwijs van het bestuur, waarin verbinding met de samenleving in balans is met wat geleerd wordt.

Toezicht

De maatschappelijke opdracht aan het onderwijs is ook een opdracht aan toezichthouders. Toezichthouders leggen geen verantwoording af in verticale zin, maar verleggen deze verantwoording naar horizontale structuren, naar de maatschappelijke omgeving.

Ze voeren een voortdurend gesprek met bestuurder en buitenwereld. Het voeren van die dialoog is kwetsbaar vanwege tegenstrijdige belangen en dilemma’s. Controversiële besluiten brengen altijd spanning mee, intern en extern. Het gaat dan om leiderschap met een duidelijke visie op onderwijs.

De toezichthouder zal samen met de bestuurder voortdurend keuzes moeten maken - en voor die keuzes moeten durven staan.

  • Doet de organisatie de goede dingen en doet de organisatie deze goed? Hoe is dat voor de toekomst geborgd? 
  • Is er openheid intern en extern om de dialoog hierover te voeren, waardoor het maatschappelijk belang verbonden wordt aan het organisatiebelang?
  • Op welke waarden baseert de toezichthouder zich voor zijn visie op wat de goede dingen zijn?
  • Tot welke groepen in de samenleving richt de organisatie zich over die waarden?

Toezichthouders hebben de verantwoordelijkheid zich proactief uit te spreken over wat zij van belang achten en waarom. Daar is moed voor nodig.

Een moedige Raad van Toezicht

  • Weet te bemoedigen, te inspireren en te faciliteren.
  • Stelt goed onderbouwde positief kritische vragen.
  • Confronteert elkaar en de bestuurder over de visie, besluitvorming, houding en gedrag vanuit de waarden van de organisatie.
  • Is expliciet en open. Kwetsbaar opstellen betekent ook moed.

Variëteit als kracht van het Nederlandse onderwijs

Het unieke van het Nederlands onderwijs is zijn variëteit. De review van de OECD is hier glashelder over: variëteit is een bijzondere, waardevolle eigenschap van ons bestel. De oorsprong in maatschappelijk initiatief waar ons stelsel zijn waarde aan ontleent, is meer dan ooit passend bij de diversiteit van onze samenleving.

Dit behouden en versterken door die verscheidenheid eigentijds te vertalen, doet een beroep op bestuurders én toezichthouders.

  • De unieke kwaliteit van ons onderwijs komt tot stand, wanneer mensen die het onderwijs realiseren, ruimte ervaren om mee te bewegen met de specifeke maatschappelijke context.
  • Toezichthouders hebben hier een initiërende rol door het voorbeeld te geven in het voeren van de dialoog over het verschil tussen wat gevraagd wordt en wat wenselijk is.

Van afvinken naar aansteken

Voor toezichthouders in het onderwijs staat één adagium centraal: persoonlijke integriteit en kunde is effectiever dan regelgeving die veelal afremt wat het beoogt te stimuleren. Dat betekent van ‘afvinken’ naar ‘aansteken’. Moedig toezicht is aanstekelijk wanneer toezichthouders als team helder maken, welke waarden en visie op het onderwijs zij hanteren.

In een cyclus van initiatief en verantwoording tussen bestuurder en toezichthouder krijgen ze betekenis. Hoe consequenter deze cyclus gevolgd wordt, hoe meer houvast ze biedt voor het beoordelen van het functioneren van de toezichthouder en dat van de bestuurder.

Kwaliteit voorop

Onderwijsbesturen stellen onderwijs-inhoudelijke kwaliteit voorop en zijn aangesloten op leraren, ouders en studenten. Aandacht voor het primaire proces, borging van het publiek belang en innovatie is ook hun terrein.

De toezichthouder borgt, samen met de bestuurder, het kader waarbinnen de professionals hun verantwoordelijkheid kunnen invullen. In het contact tussen professional en werkveld ligt de primaire relatie van verantwoording naar de buitenwereld. De toezichthouder ziet toe op een cultuur waarin de professional aanspreekbaar kan zijn en de dialoog aan kan gaan.

Moedig toezicht in het onderwijs

De uitdaging is groot, maar meer dan ooit van belang; moed tonen.

  • Raden van Toezicht tonen aan hoe zij ‘moedig toezicht’ invullen en daar verantwoording over afleggen; zichtbaar en aanspreekbaar
  • Oprechte betrokkenheid bij het bewaken van de kwaliteitseisen moet aantoonbaar zijn: van binnenuit in plaats van ‘omdat het van buiten moet’.
  • Organisaties van toezichthouders en besturenkoepels richten samen een Onderwijsautoriteit richten op, die invulling geeft aan een fit and proper test, voor toezichthouders en bestuurders.
  • De Governance-codes van de verschillende onderwijssectoren worden aangevuld met aspecten van moedig toezicht..
  • Intervenieert tijdig vanuit de maatschappelijke verantwoordelijkheid.

Deze aanbevelingen moeten het ‘zuchten onder afvinklijstjes en protocollen en de cultuur van het meten’ veranderen in moedig toezicht 2017. Het zijn de toezichthouders die in deze cultuurverandering een wezenlijke rol behoren te spelen. Het zijn de bestuurders en belanghebbenden die eisen mogen stellen aan moedig toezicht. Het is de politiek die hier de ruimte moet bieden vanuit vertrouwen.

 

Verantwoording

Dit manifest is ontstaan naar aanleiding van het symposium Moedig Toezicht in het Onderwijs, georganiseerd door Hemingway Professional Governance op 1 december 2016 op de iPabo te Amsterdam. Het Manifest is mede geïnspireerd op bijdragen van Gert Biesta en Ron Bormans en aanbevelingen door Vereniging van Toezichthouders Hogescholen. www.hemingway-pg.nl

 

Hemingway

creating tomorrow's governance