Take aways Forum Ethics & Innovation | 16 april 2021

 

“Ethiek en innovatie: een kwestie van omarmen of veroordelen ?”

 

Eind april 2021 organiseerde Hemingway Professional Governance opnieuw een Forum voor commissarissen en bestuurders in de Serie Governance of Innovation. Dit keer met een focus op ethiek en innovatie.

Toezichthouders en bestuurders gingen in dialoog met experts, voorlopers en opinieleiders over toezichthouden op dilemma’s die een rol spelen bij toezichthouden op innovatie vanuit ethisch perspectief.

Met als centraal thema van dialoog: “Is een kader nodig om ethische vragen en zorgen constructief in te zetten en technologische ontwikkelingen een wenselijke richting te geven in plaats van de alleen te omarmen of te veroordelen. En zo ja, hoe ziet dit kader eruit ?”

Het Forum werd mede mogelijk gemaakt door: Henk Broeders, meervoudig bestuurder en commissaris en voorzitter RvC Diakonessenhuis en Mazars Accountants & Belastingadviseurs; Wieke Wernink-Dijkstra Managing Partner Innovation Booster; Peter Paul Verbeek, professor of Philosophy of Technology and co-director of the DesignLab of the University of Twente; Edo Haveman, Head of Public Policy Netherlands, Belgium and Luxembourg at Facebook; Jaap Uijlenbroek, bijzonder adviseur Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, Topmanagement- groep en deeltijdhoogleraar. Meervoudig directeur-generaal, laatstelijk DG Belastingdienst tot 2020; Francoise Dorsman en Maarten den Ottolander, Partnership Hemingway Professional Governance.

Hierna reflecteert Wieke Wernink-Dijkstra vanuit ondernemer en innovatie perspectief op de haar meest belangrijke inzichten van deze Forum bijeenkomst. Benieuwd naar de hoofdthema’s en inzichten van het forum? Lees dan vooral verder! 

Ondernemend en innoverend perspectief op Hemingway PG Innovation Forum Governance of Ethics & Innovation 16 april 2021, door Wieke Wernink-Dijkstra |Managing Partner Innovation Booster!

  • Innovatie & Ethiek; een lastig een-twee’tje

Vrijdag 16 april mocht ik voor het eerst sinds mijn start bij Innovation Booster aantreden als “luis in de pels” bij een Hemingway forum, waar deze keer het thema Innovatie & Ethiek op de agenda stond. Een complex en veelal beladen onderwerp dat door de sprekers en aanwezige commissarissen (in spé) van verschillende kanten werd belicht. Innovatie & Ethiek (b)lijkt een lastig een-twee’tje. Voor mij razend interessant om juist bij deze middag te zijn en aan het einde de wrap-up te verzorgen.

  • Vervaging van de grens tussen mens en techniek

De impact van innovatie en digitalisering op de manier waarop wij werken en leven is enorm. Dat zie en voel je misschien niet elke dag, maar als je het over een langere tijdspanne bekijkt zeker. Waar we 25 jaar geleden letterlijk nul behoefte voelden om continu bereikbaar te zijn, lijken we nu aan onze smartphones vastgeplakt. Waar de Jetsons slechts een animatieserie was, hebben we nu robots die een deel van ons “menselijk werk” vervangen. Algoritmes die slimmere beslissingen suggereren of zelfs nemen dan wijzelf.

Veel van die ontwikkelingen roepen ethische vragen op. Zijn het goede ontwikkelingen? Passen ze bij de menselijke waarden die we hanteren? En wie bepaalt deze (dynamische) waarden die als basis dienen voor ethiek dan eigenlijk? Hoogleraar Peter-Paul Verbeek maakte ons er in een vlammend betoog heel bewust van dat het op dit moment vaak de techniek is die óns waarneemt en beoordeelt, in plaats van andersom. Met de vervaging tussen mens en techniek zouden we ons af moeten vragen wat dat zegt voor de ethische kaders die wij als mens (willen) naleven.

In Peter-Paul zijn visie om verantwoord om te gaan met het spanningsveld tussen innovatie en ethiek, wordt de technologie in de maatschappij begeleid en wordt de maatschappij op haar beurt begeleid in de omgang met technologie. Hierin komen zij letterlijk nader tot elkaar, in plaats van verder uit elkaar te drijven. De aanpak begeleidingsethiek die hij zelf ontwikkelde gaat uit van continue dialoog over het ethische handelingsperspectief en de waarden die daaraan ten grondslag liggen. Hij riep de toezichthouders en bestuurders dan ook vooral op om vanuit hun rol blijvend de dialoog aan te wakkeren en erop toe te zien dat waarden meebewegen met de dynamiek die continue, exponentiële verandering met zich meebrengt.

  • Waar begint ethiek, bij de intentie of het gevolg?

Tijdens de start van de middag werd door zowel dagvoorzitter Francoise Dorsman als door ervaringsdeskundige Henk Broeders gesteld dat ethiek veelal achter innovatie aan loopt. Henk voegde daar in zijn betoog aan toe dat bedrijven daarom geen ethiek zouden moeten bedrijven over de intentie van hun innovaties, maar er beter aan doen om de ethische vraagstukken die het gevolg van hun innovaties oproepen in ogenschouw te nemen. Niet te wachten tot overheden, de politiek of concurrenten een (ethisch) kader stellen, maar zelf aan de basis staan van het kader waarbinnen innovaties nog ethisch te verantwoorden zijn.

Daarmee deed hij de directe oproep aan de aanwezigen (het perspectief van de commissaris belichtend), om vanuit hun rol regie te nemen. Om binnen de muren van de bestuurskamer de consequenties van innovaties aan de kaak te stellen. Om zo het dagelijks bestuur op te roepen hierover verantwoordelijkheid af te leggen aan de interne én externe organisatie. Indirect nodigde hij hiermee de aanwezige sprekers Edo Haveman (Facebook) en Jaap Uijlenbroek (Ministerie BZK / Belastingdienst) ook vriendelijk uit om het gevolg van hun innovaties binnen dit gremium toe te lichten.

  • Massaliteit; hoge bomen vangen veel wind

Toen ik het programma tot mij kreeg en de naam van Edo Haveman zag staan dacht ik “Tjonge, je zou toch Head of Public Policy zijn bij Facebook in deze tijd.” Het leek me namelijk nogal heftig gezien de omvang van het bedrijf en de spotlight waarin zij staat (lees; vaak door de media wordt gezet). En niet zozeer met wat er allemaal goed gaat of wat zij voor een overgroot deel van haar gebruikers betekent in positieve zin.

Nee, als hoge boom vang je veel wind, wat betekent dat je continu ter discussie staat. Dat je je erbij neer zult moeten leggen dat je het, ook ethisch, eigenlijk nooit goed doet. Want ethiek gaat over goed en fout. Het gaat over voor en tegen. Ethiek kent vaak een zeer sterk (waarde)oordeel, is subjectief en gedreven door het referentiekader van één persoon of een (grote) groep mensen. En als mondiaal platform, waarop zoveel mensen actief zijn en zulke enorme belangen spelen, maakt dat, dat je elke dag wel iets uit te leggen hebt.

Over de betalende versus de gebruikende klant en wiens belang daarin het zwaarst weegt. Of het ethisch verantwoord is om vanuit de sterke positie die Facebook heeft de data van gebruikers in te zetten voor commercieel gewin. Over het publiekelijk vrijgeven van je algoritmes. Maar is dat waar Facebook wakker van ligt als het gaat om ethiek?

Wat ik leek af te lezen op het gezicht van Edo was namelijk vooral menselijkheid. De onmacht bij de dagdagelijkse uitdagingen van Facebook en haar gebruikers als het om bijvoorbeeld pesten, sociale uitsluiting, zelfmoord, discriminatie, haat of macht(misbruik) gaat. Om voor al die mensen met al hun meningen, behoeften en wensen zélf een ethisch kader te scheppen waarin je verantwoordelijkheid draagt over de ethiek van het gevolg, lijkt een utopie. Een utopie waar Facebook zich wel dagelijks heel hard voor maakt en zich daarmee nog meer “shit” op de hals lijkt te halen.

Het naleven van een ethisch kader valt of staat in het geval van Facebook namelijk ook bij de normen en waarden van haar gebruikers. En wie is Facebook om het handelen van haar gebruikers in te perken, alsof zij staat boven de wet? Edo wil graag aan het ethisch kader voldoen, juist het kader dat bij wet is opgesteld door beleidsmakers en de politiek, maar zo’n collectief ethisch kader is juist wat vaak ontbreekt. En wel iets dat heel hard nodig is als je het hem vraagt.

  • Politieke besluitvorming als basis voor innovatie, is dat ethisch verantwoord?

Ook een organisatie die elke dag onder vuur lijkt te liggen in de publieke opinie is de Belastingdienst. Jaap Uijlenbroek (Ministerie van BZK) weet er alles van. Hij nam ons mee in de uitdagingen waar de Belastingdienst mee worstelt als het gaat om slagkracht en innovatie.

Nu is de Belastingdienst niet direct een orgaan dat ik zelf snel als innovatief zou bestempelen. Dit bleek toch een beperking van mijn eigen referentiekader toen ik hoorde welke innovatie initiatieven er worden ontplooid, maar helaas vaak ook worden gehinderd in ontwikkeling en implementatie. Niet omdat mensen binnen de organisatie niet willen, ook niet omdat ze niet kunnen, maar omdat ze soms gewoonweg niet mogen. Omdat ze in hun handelingsperspectief worden beperkt door mensen die veel en veel minder van de materie weten dan zijzelf. Mensen die tegelijkertijd wél het mandaat hebben om er een besluit over te nemen. Dan kan je begeleiden wat je wil, maar waar andere belangen spelen gelden blijkbaar ook andere (ethische) kaders.

Wat me intrigeerde en waar ik te weinig bij stil heb gestaan in het vormen van mijn eigen opinie over het functioneren van de Belastingdienst is:  Tot hoever de impact van politieke besluiten of besluiteloosheid reikt ? Wat de impact is op de slagvaardigheid van een organisatie zoals de Belastingdienst in het nemen van haar maatschappelijke verantwoordelijkheid ? Dat om te vernieuwen, het essentieel is om ‘forward looking’ regie te kunnen nemen op veranderingen die er op je afkomen. En dan met name op het thema innovatie & ethiek. Als je letterlijk in al je handelen afhankelijk bent van het ethisch kader en de ambiguïteit in de Kamer/Politiek, de plek waar jouw besluitvorming start, kom je dan überhaupt vooruit?

Jaap bewijst al meer dan 20 jaar dat je ook in het publieke domein een echte innovator kunt zijn. Lijkt jou dat ook wat? Neem dan wel een lange adem, sterke schouders, een bak relativeringsvermogen, passie én een zeer sterk, eigen ethisch kader mee. #wateenheld

  • Een collectief ethisch kader; uitdaging of utopie?

Waar gedurende de middag de urgentie tot het creëren van een nieuw, collectief ethisch kader steeds sterker leek op te bouwen, ondersteund door een vurig pleidooi van Hemingway Founder Maarten den Ottolander, zette mij dat juist aan het denken over de vraag of een ethisch kader voor innovaties überhaupt wel mogelijk is in een tijd waarin veranderingen elkaar zo snel opvolgen. Zo’n ethisch kader lijkt namelijk al achterhaald op het moment dat het ontwikkeld is. Kan ethiek innovatie wel aan? En is het ontwikkelen van een collectief, ethisch kader een uitdaging die we aan moeten gaan of is het een utopie?

Het deed mij stilstaan bij de vraag hoe ethiek tot stand komt. Zoals eerder gesteld kent ethiek in mijn beleving vaak een (zeer) sterk waardeoordeel, gaat het om goed of fout, voor of tegen. Maar bovenal lijkt ethiek subjectief te zijn. Je vindt iets ethisch of onethisch en baseert dat oordeel op basis van de kennis die je over het onderwerp hebt. Een dilemma dat Peter Paul Verbeek beoogt te ondervangen door zijn aanpak en kader (!) ‘Begeleidingsethiek’.

Maar net zoals we altijd 17 miljoen bondscoaches hebben als Oranje speelt… hoeveel weten mensen nou écht van de onderwerpen waar ze een sterke mening over uiten? Weten ze voldoende om er een oordeel over te hebben, om invloed uit te oefenen op een collectief ethisch kader? Eén van de dingen die voor mij pijnlijk duidelijk wordt in deze hele Coronatijd is dat er minimaal net zoveel onwetendheid is, als dat er meningen zijn. Je ziet het effect hiervan bij het opstellen van een collectief ethisch kader rondom deze pandemie. Een onmogelijke opgave, waarbij ik de (collectieve) naleving van het kader dan nog voor het gemak buiten beschouwing laat.

Onwetendheid is een belangrijke blokkade als het gaat om ethiek, ook in de context van innovatie. Wat het nog complexer maakt is de vraag of dat wat mensen denken te weten, perceptie is of realiteit. Uit onderzoek blijkt dat hoe minder mensen weten, hoe steviger ze overtuigd zijn van de juistheid en kracht van hun oordeel. Hoe meer mensen weten, hoe minder stellig ze vaak zijn in hun oordeel. Letterlijk omdat ze de andere kant van goed of fout, zwart of wit beter kunnen begrijpen. En zich beseffen dat er dus meer is dan hun eigen visie op standpunt. Maar wiens verantwoordelijkheid is die (publieke) onwetendheid? Van het individu of de maatschappij? De beleidsmakers, de vernieuwers, de overheid, het bedrijfsleven? En als alle kennis op straat ligt, is de mens dan ook in staat om hier vervolgens het “juiste” mee te doen? Facebook kan morgen namelijk nog zoveel algoritmes vrijgeven als ze wil; ik ga ze niet begrijpen, laat staand dat ik een oordeel kan hebben over de ethische verantwoordelijkheid van de toepassingen ervan.

Educatie en informatievoorziening worden (ook in deze groep commissarissen) gezien als belangrijke middelen om het gat tussen perceptie en realiteit te dichten. Maar (wetenschappelijke) kennis wordt steeds vergankelijker. Informatie is (mede door de techniek) niet meer te vertrouwen. Denk aan deep fakes, fake news en het niet langer (hoeven) vermelden van bronnen online. Als mensen er niet meer van op aan kunnen dat wat zij leren, morgen er nog toe doet, of wat zij horen ook écht waar is, kunnen we dan überhaupt een oordeel vormen? Of ligt de oplossing in het wegblijven van een oordeel en daarmee letterlijk de verantwoordelijkheid tot het schetsen van een oordeel bij anderen te leggen?

  • Een kiertje aan de top, is een lichtshow op de werkvloer

Collectieve ethiek laten bestaan, vraagt ook aan “ons” om collectief verantwoordelijkheid te nemen in de naleving ervan. En daarin is wel mijn stellige overtuiging op de vraag “wie is er verantwoordelijk?”… Sowieso degene die zich er verantwoordelijk voor voelt en maakt. En voor mij kom je dan ook specifiek bij de rol van de commissaris uit. Een rol die natuurlijk enorm complex is daar waar het gaat om ethiek. Commissarissen en de bedrijven die zij bijstaan kunnen niet altijd de ethiek van het gevolg in ogenschouw nemen. Gewoonweg omdat ze vooraf niet kúnnen voorspellen hoe bepaalde innovaties uit gaan pakken, hoe ze ingezet (of misbruikt) gaan worden en welke andere (commerciële) kansen er door een innovatie nog kunnen ontstaan. Maar waar commissarissen zich wél verantwoordelijk voor kunnen voelen en maken, is voor hun eigen gedrag. Want een kiertje aan de top, is een lichtshow op de werkvloer. In positieve én negatieve zin.

Mijn advies aan deze wijze, bevlogen, ervaren en respectabele professionals:

1)   Schep duidelijkheid op de intenties van innovaties;

2)   Realiseer dat de waarden die aan deze intenties ten grondslag liggen dynamisch zijn en handel daarnaar door de waarden blijvend te herijken;

3)   Wees proactief in het voeren van de dialoog rondom dit thema;

4)   Anticipeer continue op het mogelijke gevolg;

5)   Óf wees minstens daadkrachtig indien reactief handelen nog de enige optie is.

Dank aan alle aanwezigen én Hemingway in het bijzonder dat ik onderdeel van dit bijzondere Forum mocht zijn.

 

Wieke Wernink-Dijkstra | Managing Director Innovation Booster

Hemingway

creating tomorrow's governance